De wetenschap over Testosteron

Wat de wetenschap ons leert over het mannenhormoon

Kort antwoord: testosteron maakt mannen nauwelijks agressiever. Het verband is heel klein, toediening verandert gemiddeld niets, en het idee van testosteron maakt mensen harder dan het hormoon zelf. Testosteron is het hormoon van strijden om je plek: het stijgt als je de strijd aangaat en wint, en daalt als je verliest, een vaste partner hebt of vader wordt. Dominantie betekent in het onderzoek streven naar status, en bij mensen gaat dat net zo goed via aanzien. Voor de geboorte en in de puberteit vormt testosteron het brein, en ook vrouwen maken het en hebben het nodig. Bij mannen daalt het vooral door overgewicht, veel minder door leeftijd.

Testosteron heeft een slechte naam. Het zou mannen agressief maken, en wie een man wil wegzetten, noemt hem een testosteronbom. Het onderzoek laat iets anders zien. Testosteron is het hormoon van strijden om je plek. Het stijgt als je de strijd aangaat en wint, en het daalt als je verliest, een vaste partner hebt of vader wordt. Bij dieren is vechten vaak de enige weg omhoog, bij mensen zijn er meer wegen. En wie minder testosteron heeft dan vroeger, verliest het meestal eerder aan zijn buik dan aan zijn leeftijd.

Wat testosteron is

Ruim 95 procent van het testosteron van een man komt uit zijn testikels, 3 tot 10 milligram per dag. De hersenen sturen de aanmaak aan en remmen die af zodra er genoeg is^[1]. Daarom legt testosteron van buitenaf de eigen productie stil. In het bloed zit het grootste deel vast: 60 tot 70 procent aan het eiwit SHBG, het meeste van de rest losjes aan albumine, en maar 1 tot 2 procent is vrij^[1]. Het vrije en losjes gebonden deel doet het werk. Daarom zegt een meting van het totaal niet alles. Bij overgewicht daalt SHBG, waardoor het totaal lager uitvalt terwijl het vrije testosteron bij matig overgewicht nog meevalt^[2].

Ongeveer 4 procent wordt omgezet in DHT, dat drie tot tien keer sterker werkt^[1]. DHT maakt de uitwendige geslachtsdelen van een jongen mannelijk, drijft de prostaat aan en zorgt voor kaalheid: mannen die geen DHT maken, worden niet kaal^[3]. Nog geen procent wordt oestradiol, maar daar komt wel ongeveer 80 procent van het oestrogeen van een man vandaan^[1]. Dat oestrogeen is geen afval. Toen onderzoekers bij 400 mannen de eigen hormonen stillegden en ze apart teruggaven, bleek testosteron spieren en kracht te regelen, oestrogeen vooral de vetopslag, en de twee samen het seksleven^[4]. De lever breekt testosteron af tot stoffen die je uitplast^[1].

Waarom dit lastig te meten is

Testosteron schommelt. Bij mannen van 30 tot 40 ligt het ’s middags 20 tot 25 procent lager dan ’s ochtends^[5], en twee metingen bij dezelfde man kunnen flink uiteenlopen^[6]. Veel onderzoek meet het één keer en legt het naast gedrag, zodat je niet weet wat oorzaak is en wat gevolg. De experimenten waarin mensen testosteron toegediend krijgen, waren lang klein, met enkele tientallen tot ruim honderd deelnemers. Toen die in een grote, vooraf vastgelegde proef werden herhaald, bleef er weinig van over^[7].

Waar de mythe vandaan komt

Het beeld begint bij dieren. In 1849 castreerde Arnold Berthold hanen en plantte bij een deel een testikel terug. Die hanen kraaiden weer, vochten en zaten de hennen achterna^[8]. Bij knaagdieren en vogels drijft testosteron agressie aan^[9]. Daarna kwamen de verhalen over bodybuilders met woedeaanvallen, en over gevangenen. Mannen die voor geweld of zedenmisdrijven zaten, hadden hoger testosteron dan mannen die voor diefstal of drugs zaten, en overtraden vaker de regels, vooral met confrontaties^[10].

Alleen is dat testosteron gemeten in de gevangenis. En testosteron reageert op uitdaging. Het stijgt voor een wedstrijd, meer voor een thuiswedstrijd en tegen een aartsrivaal. Bij tien voetballers lag het voor een thuiswedstrijd bijna 70 procent hoger dan voor een uitwedstrijd^[11]. Het stijgt bij winnaars ten opzichte van verliezers^[12]. Hockeyers die een video van hun eigen overwinning terugzagen, stegen ruim 40 procent^[13]. Mannen uit het Amerikaanse zuiden die werden beledigd, stegen 12 procent, tegen 4 procent zonder belediging^[14]. Een omgeving vol fysieke dreiging, waarin je je voortdurend moet laten gelden, drijft het testosteron dus waarschijnlijk zelf op. Of een gevangenis dat doet, is nooit direct gemeten.

Over alle studies samen is het verband tussen testosteron en agressie bij mannen heel klein, een correlatie van ongeveer 0,07, en bij vrouwen nul. Wie testosteron toegediend krijgt, wordt gemiddeld niet agressiever^[9]. Zelfs bij zes keer de normale dosis bleef 84 procent van de mannen psychisch vrijwel onveranderd^[15], en in een andere proef veranderde er aan boosheid niets^[16]. Het sterkste bewijs loopt de andere kant op: de situatie verandert het testosteron.

Bij bodybuilders is het ook niet wat het lijkt. In een Nederlandse studie bij 100 mannen die een kuur steroïden deden, kreeg 19 procent borsten, doordat een deel van de steroïden in oestrogeen wordt omgezet, en was 36 procent tijdens de kuur geprikkeld^[17]. Het oestrogeen verklaart de borsten, maar niet de buien: die komen vooral van de extreme doses en van de terugval erna^[18]. Na de kuur heeft het lichaam de eigen aanmaak stilgelegd. 58 procent had minder zin in seks^[17], 7 van 24 ex-gebruikers kregen in die periode een depressie^[19], en tweeënhalf jaar na het stoppen lag het testosteron van oud-gebruikers nog ruim een vijfde lager dan bij mannen die nooit gebruikten^[20].

Dan de mythe zelf. In een Zwitserse proef kregen 121 vrouwen testosteron of een nepmiddel en speelden daarna een onderhandelingsspel. Wie dacht testosteron te hebben gekregen, deed lagere, onaardigere aanbiedingen, ongeacht wat ze echt had gekregen^[21]. In een proef met 1.000 mannen had een dosis testosteron op geen van negen economische keuzes effect^[7].

Het idee dat testosteron je hard en agressief maakt, doet meer met mensen dan het hormoon zelf.

Dominantie is iets anders dan domineren

In de biologie is dominantie een rangpositie. Als twee dieren herhaaldelijk tegenover elkaar staan, geeft de een standaard toe aan de ander^[22]. Het is een eigenschap van de verhouding, geen karaktertrek. Als onderzoekers testosteron koppelen aan dominantie, bedoelen ze streven naar een hogere status. Dat gaat soms met agressie, maar meestal zonder^[23]. Bij veel dieren is vechten wel de enige weg omhoog. Bij wilde chimpansees stijgen testosteron en agressie als er vruchtbare vrouwtjes zijn, en hebben de hooggeplaatste mannetjes het meeste testosteron^[24].

Mensen hebben twee wegen naar boven. De ene is domineren: afdwingen met dreiging. De andere is prestige: respect dat anderen je vrijwillig geven omdat je iets kunt^[25]. Beide leveren invloed op, maar alleen prestige maakt je geliefd^[26]. En testosteron volgt ook prestige. Mannen die in de eerste weken van een nieuwe gemeenschap veel aanzien kregen, stegen in de twee maanden daarna in testosteron^[27]. In een kleine proef straften mannen met extra testosteron oneerlijke aanbiedingen harder af, maar beloonden ze gulle aanbiedingen ook royaler^[28]. Testosteron zet je aan om je positie te bewaken. Hoe je dat doet, hangt af van wat in jouw omgeving status oplevert.

Het lichaam stelt bij

Omdat testosteron op je positie reageert, beweegt het mee met je leven. Na winst stijgt het en na verlies daalt het, weinig in het lab en duidelijker op het veld^[12]. Ter vergelijking: tussen ochtend en middag schommelt het al 20 tot 25 procent^[5]. Getrouwde mannen hebben ’s avonds lager testosteron dan ongetrouwde^[29]. Bij mannen die vader werden, daalde het in vier jaar met 26 procent ’s ochtends en 34 procent ’s avonds, tegen 12 en 14 procent bij vrijgezellen zonder kinderen, en het meest bij wie veel zorgde^[30]. Over tientallen studies is dat verschil klein maar consistent^{[31, 32]}. Een man met een gezin hoeft minder te concurreren om een partner, en zijn lichaam stelt zich daarop in.

Hoe testosteron het brein vormt

Testosteron werkt in twee fasen. Voor de geboorte legt het de bedrading aan, later zet het die aan^[33]. Jongens hebben vanaf ongeveer de achtste week van de zwangerschap meer testosteron dan meisjes^[34]. Meisjes die door een aangeboren bijnierafwijking in de baarmoeder veel testosteron kregen, spelen vaker met jongensspeelgoed en met jongens. Dat is in meer dan een dozijn studies herhaald^[35], en het gebeurt ook als hun ouders ze juist aanmoedigen bij meisjesspeelgoed^[36]. Gewone verschillen in testosteron in de baarmoeder voorspellen gedrag veel minder goed^[37], en de vingerlengteverhouding die daar vaak voor wordt gebruikt, is te zwak als maat^[35].

In de puberteit komt de tweede golf. Die valt samen met een verbouwing van de grijze en witte stof in het brein^[38], en met een beloningssysteem dat in de adolescentie het sterkst reageert en meebeweegt met testosteron^[39]. Daar komt een deel van het risicogedrag van jonge mannen vandaan. De receptoren voor testosteron zitten vooral in de hypothalamus en, bij dieren gemeten, in de amygdala: gebieden voor seks, dreiging en agressie^{[40, 41]}. In een klein experiment verminderde één dosis testosteron de schrikreactie bij dreiging^[42]. Het populaire idee dat testosteron je empathie verlaagt, verdween in twee grote proeven met samen 643 mannen^[43].

Wat het verder doet

Testosteron bouwt spieren. Mannen die tien weken een hoge dosis kregen, werden groter en sterker zonder te trainen, en met training kwam er ruim 6 kilo vetvrije massa bij^[44]. Het hangt ook samen met ruimtelijk inzicht. Transmannen werden na drie maanden testosteron beter in ruimtelijke taken en slechter in verbale vlotheid, en bij transvrouwen die hun testosteron kwijtraakten, zag je het omgekeerde^[45]. Binnen mannen voorspelt het dagelijkse niveau het ruimtelijk inzicht niet, dus dat effect zit vooral in de aanleg^[46].

Bij mannen boven de 65 met een laag niveau verbeterde een jaar testosteron het seksleven matig, versterkte het de botten en herstelde het bloedarmoede. Energie, geheugen en concentratie gingen niet vooruit^{[47, 48, 49, 50]}. Bij ruim 5.000 mannen met een verhoogd hartrisico gaf testosteron niet meer hartinfarcten of beroertes, wel meer boezemfibrilleren en longembolieën^[51].

Testosteron bij vrouwen

Vrouwen maken testosteron in hun eierstokken, hun bijnieren en in andere weefsels, ongeveer in gelijke delen, en hebben er 15 tot 20 keer minder van in hun bloed dan mannen^[52]. Toch maken ze meer androgenen aan dan oestrogeen, en circuleert er doorgaans meer testosteron dan oestradiol^{[53, 54]}. Na de overgang helpt testosteron bij vrouwen met weinig zin in seks: het verlangen gaat er matig op vooruit^[55], en dat is de enige toepassing die internationale beroepsverenigingen erkennen^[56]. Ook bij vrouwen stijgt testosteron bij competitie^[57]. Met agressie hangt het bij hen niet samen^[9].

Waarom het daalt

Leeftijd kost minder testosteron dan vaak wordt gedacht. Per levensjaar daalt het totale testosteron met 0,8 procent, en bij mannen die tien jaar werden gevolgd met 1,6 procent per jaar, vooral bij wie ziek werd of aankwam^[58]. Bij gezonde mannen zonder overgewicht daalt het tot op hoge leeftijd nauwelijks^[59]. Echt tekort, met klachten én een laag niveau, heeft 2,1 procent van de mannen tussen 40 en 79^[60]. Toch kreeg in de Verenigde Staten in 2011 bijna drie keer zoveel mannen boven de 40 testosteron voorgeschreven als tien jaar eerder, en een kwart was het jaar ervoor niet eens getest^[61].

Overgewicht is de grote factor. Mannen met obesitas hebben gemiddeld 5 nmol/l minder testosteron dan mannen met een gezond gewicht^[62]. Op een gemiddelde van 16 nmol/l bij Europese mannen van 40 tot 79 is dat bijna een derde^[63]. Tien jaar ouder worden kost 8 tot 16 procent^[58]. Obesitas kost dus ruim meer dan tien jaar ouder worden. Het werkt ook andersom. Afvallen met een dieet levert gemiddeld bijna 3 nmol/l op, een maagverkleining bijna 9, en hoe meer je afvalt, hoe meer het oplevert^[64]. Slaap telt mee: een week vijf uur per nacht slapen verlaagde het testosteron van jonge mannen met 10 tot 15 procent^[65]. Training verhoogt het niveau in rust nauwelijks^[66], dus sporten helpt vooral via het vet dat je kwijtraakt.

Daarnaast heeft elke generatie mannen op dezelfde leeftijd minder testosteron dan de vorige. Finse zestigers die rond 1918 geboren waren, hadden 21,9 nmol/l, zestigers van rond 1947 13,8, ook na correctie voor gewicht^[67]. In de Verenigde Staten daalde het tussen 1987 en 2004 los van leeftijd, en verklaarden roken en overgewicht dat niet^[68]. In Denemarken verdween het verschil wel na correctie voor gewicht^[69]. Ook veranderende meetmethoden kunnen een deel verklaren.

Hormoonverstorende stoffen hebben in de natuur aantoonbaar effect. Jonge mannelijke alligators uit een met pesticiden vervuild meer in Florida hadden ruim drie keer minder testosteron dan in een schoon meer, en abnormaal kleine penissen^[70]. In Engelse rivieren onder rioolwaterzuiveringen was tot 100 procent van de mannelijke vissen deels vrouwelijk geworden^[71], vooral door oestrogenen in het afvalwater^[72]. Bij mensen zijn er vooral verbanden. Jongens met meer weekmakers in hun urine hadden 29 procent minder testosteron, bij volwassen mannen was het beeld wisselend^[73]. Voor de gemiddelde man van 45 weegt zijn buikomvang zwaarder dan zijn plastic.

Testosteron is het hormoon van strijden om je plek en reageert op uitdaging, winst, verlies en vaderschap. Bij mensen loopt die strijd net zo goed via aanzien als via dreiging, en wie minder heeft dan vroeger, verliest het vooral aan buikvet en slechte gezondheid, veel minder aan zijn leeftijd.

Referenties

De nummers in de tekst verwijzen naar deze lijst, in volgorde van verschijnen. Bij elke bron staat in één zin wat ze aantoont. Een publicatiejaar is niet het jaar waarin de gegevens zijn verzameld.

Wat testosteron is

1. Handelsman, D. J. (2020). Androgen physiology, pharmacology, use and misuse. In K. R. Feingold et al. (red.), Endotext. South Dartmouth (MA): MDText.com; bijgewerkt 5 oktober 2020. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK279000/
   Een man maakt 3 tot 10 mg testosteron per dag, voor ruim 95 procent in de testikels; 60 tot 70 procent zit vast aan SHBG en 1 tot 2 procent is vrij; 4 procent wordt DHT en 0,2 procent oestradiol, waar zo'n 80 procent van het mannelijke oestrogeen vandaan komt.
2. Ng Tang Fui, M., Dupuis, P., & Grossmann, M. (2014). Lowered testosterone in male obesity: mechanisms, morbidity and management. Asian Journal of Andrology, 16(2), 223–231. https://doi.org/10.4103/1008-682X.122365
   Bij matig overgewicht komt het lagere totale testosteron vooral door minder SHBG; bij ernstig overgewicht daalt ook het vrije testosteron doordat de hersenen de aanmaak afremmen.
3. Swerdloff, R. S., Dudley, R. E., Page, S. T., Wang, C., & Salameh, W. A. (2017). Dihydrotestosterone: biochemistry, physiology, and clinical implications of elevated blood levels. Endocrine Reviews, 38(3), 220–254. https://doi.org/10.1210/er.2016-1067
   DHT bindt ongeveer vier keer sterker aan de receptor dan testosteron, is nodig voor mannelijke uitwendige geslachtsdelen, en zonder DHT worden mannen niet kaal.
4. Finkelstein, J. S., Lee, H., Burnett-Bowie, S.-A. M., et al. (2013). Gonadal steroids and body composition, strength, and sexual function in men. New England Journal of Medicine, 369(11), 1011–1022. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1206168
   Bij 400 mannen van wie de eigen hormonen waren stilgelegd, regelde testosteron spiermassa en kracht, oestrogeen vooral de vetopslag, en beide samen het seksleven.

Waarom dit lastig te meten is

5. Brambilla, D. J., Matsumoto, A. M., Araujo, A. B., & McKinlay, J. B. (2009). The effect of diurnal variation on clinical measurement of serum testosterone and other sex hormone levels in men. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 94(3), 907–913. https://doi.org/10.1210/jc.2008-1902
   Bij mannen van 30 tot 40 ligt testosteron om vier uur 's middags 20 tot 25 procent lager dan om acht uur 's ochtends; op 70 is dat verschil nog ongeveer 10 procent.
6. Brambilla, D. J., O'Donnell, A. B., Matsumoto, A. M., & McKinlay, J. B. (2007). Intraindividual variation in levels of serum testosterone and other reproductive and adrenal hormones in men. Clinical Endocrinology, 67(6), 853–862. https://doi.org/10.1111/j.1365-2265.2007.02976.x
   Twee metingen bij dezelfde man lopen vaak flink uiteen, dus één meting zegt weinig.
7. Dreber, A., Johannesson, M., Nave, G., Apicella, C. L., Geniole, S. N., et al. (2025). Investigating the effects of single-dose intranasal testosterone on economic preferences in a large randomized trial of men. PNAS, 122(39), e2508519122. https://doi.org/10.1073/pnas.2508519122
   In een vooraf vastgelegde proef met 1.000 mannen had een dosis testosteron geen effect op negen economische keuzes, en eerdere kleinere studies werden niet bevestigd.

Waar de mythe vandaan komt

8. Nieschlag, E., & Nieschlag, S. (2014). Testosterone deficiency: a historical perspective. Asian Journal of Andrology, 16(2), 161–168. https://doi.org/10.4103/1008-682X.122358
   Berthold castreerde in 1849 hanen en plantte bij een deel een testikel terug; die hanen kraaiden, vochten en toonden weer belangstelling voor hennen.
9. Geniole, S. N., Bird, B. M., McVittie, J. S., Purcell, R. B., Archer, J., & Carré, J. M. (2020). Is testosterone linked to human aggression? A meta-analytic examination of the relationship between baseline, dynamic, and manipulated testosterone on human aggression. Hormones and Behavior, 123, 104644. https://doi.org/10.1016/j.yhbeh.2019.104644
   Bij dieren drijft testosteron agressie aan, maar bij mensen is het verband klein (mannen r = .07, vrouwen nul) en maakt toediening gemiddeld niet agressiever.
10. Dabbs, J. M., Carr, T. S., Frady, R. L., & Riad, J. K. (1995). Testosterone, crime, and misbehavior among 692 male prison inmates. Personality and Individual Differences, 18(5), 627–633. https://doi.org/10.1016/0191-8869(94)00177-T
    Gevangenen die voor geweld of zedenmisdrijven zaten, hadden hoger testosteron dan wie voor diefstal of drugs zat, en overtraden vaker regels, vooral met confrontaties.
11. Neave, N., & Wolfson, S. (2003). Testosterone, territoriality, and the 'home advantage'. Physiology & Behavior, 78(2), 269–275. https://doi.org/10.1016/S0031-9384(02)00969-1
    Voetballers hadden meer testosteron voor een thuiswedstrijd dan voor een uitwedstrijd, en meer tegen een aartsrivaal.
12. Geniole, S. N., Bird, B. M., Ruddick, E. L., & Carré, J. M. (2017). Effects of competition outcome on testosterone concentrations in humans: An updated meta-analysis. Hormones and Behavior, 92, 37–50. https://doi.org/10.1016/j.yhbeh.2016.10.002
    Over 60 effecten stijgt testosteron bij winnaars ten opzichte van verliezers (d = 0,20), in het echte leven sterker (0,43) dan in het lab (0,08).
13. Carré, J. M., & Putnam, S. K. (2010). Watching a previous victory produces an increase in testosterone among elite hockey players. Psychoneuroendocrinology, 35(3), 475–479. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2009.09.011
    Topijshockeyers die hun eigen overwinning terugkeken, stegen 42 tot 44 procent in testosteron, bij een nederlaag 17 procent (niet significant) en bij een neutrale video 6 procent.
14. Cohen, D., Nisbett, R. E., Bowdle, B. F., & Schwarz, N. (1996). Insult, aggression, and the southern culture of honor: An 'experimental ethnography'. Journal of Personality and Social Psychology, 70(5), 945–960. https://doi.org/10.1037/0022-3514.70.5.945
    Mannen uit het Amerikaanse zuiden kregen na een belediging meer testosteron en gedroegen zich dominanter; mannen uit het noorden nauwelijks.
15. Pope, H. G., Kouri, E. M., & Hudson, J. I. (2000). Effects of supraphysiologic doses of testosterone on mood and aggression in normal men: A randomized controlled trial. Archives of General Psychiatry, 57(2), 133–140. https://doi.org/10.1001/archpsyc.57.2.133
    Bij 600 mg per week bleef 84 procent van de mannen psychisch vrijwel onveranderd, 12 procent werd licht en 4 procent duidelijk hypomaan.
16. Tricker, R., Casaburi, R., Storer, T. W., Clevenger, B., Berman, N., Shirazi, A., & Bhasin, S. (1996). The effects of supraphysiological doses of testosterone on angry behavior in healthy eugonadal men: A clinical research center study. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 81(10), 3754–3758. https://doi.org/10.1210/jcem.81.10.8855834
    Tien weken 600 mg testosteron per week veranderde niets aan boosheid, volgens de mannen zelf en volgens hun partner of ouder.
17. Smit, D. L., Buijs, M. M., de Hon, O., den Heijer, M., & de Ronde, W. (2021). Positive and negative side effects of androgen abuse. The HAARLEM study: A one-year prospective cohort study in 100 men. Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports, 31(2), 427–438. https://doi.org/10.1111/sms.13843
    Van 100 Nederlandse steroïdengebruikers kreeg 19 procent borstvorming en was 36 procent tijdens de kuur geprikkeld; na de kuur had 58 procent minder zin in seks.
18. de Ronde, W., & Smit, D. L. (2020). Anabolic androgenic steroid abuse in young males. Endocrine Connections, 9(4), R102–R111. https://doi.org/10.1530/EC-19-0557
    Borstvorming bij steroïdengebruikers komt door omzetting naar oestrogeen; stemmingswisselingen en geprikkeldheid door schommelende androgeenspiegels.
19. Kanayama, G., Hudson, J. I., DeLuca, J., Isaacs, S., Baggish, A., Weiner, R., Bhasin, S., & Pope, H. G. (2015). Prolonged hypogonadism in males following withdrawal from anabolic–androgenic steroids: an under-recognized problem. Addiction, 110(5), 823–831. https://doi.org/10.1111/add.12850
    7 van 24 ex-gebruikers kregen een zware depressie in de periode na het stoppen, toen hun eigen testosteron nog laag was.
20. Rasmussen, J. J., Selmer, C., Østergren, P. B., et al. (2016). Former abusers of anabolic androgenic steroids exhibit decreased testosterone levels and hypogonadal symptoms years after cessation: a case-control study. PLoS One, 11(8), e0161208. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0161208
    Gemiddeld tweeënhalf jaar na het stoppen hadden Deense oud-gebruikers 14,4 nmol/l testosteron tegen 18,8 bij niet-gebruikers, en had 27 procent een te laag niveau.
21. Eisenegger, C., Naef, M., Snozzi, R., Heinrichs, M., & Fehr, E. (2010). Prejudice and truth about the effect of testosterone on human bargaining behaviour. Nature, 463(7279), 356–359. https://doi.org/10.1038/nature08711
    Van 121 vrouwen deden degenen die dachten testosteron te hebben gekregen lagere aanbiedingen, ongeacht wat ze echt kregen.

Dominantie is iets anders dan domineren

22. Drews, C. (1993). The concept and definition of dominance in animal behaviour. Behaviour, 125(3–4), 283–313. https://doi.org/10.1163/156853993X00290
    Dominantie is een eigenschap van de verhouding tussen twee dieren: in herhaalde confrontaties geeft de een standaard toe aan de ander.
23. Mazur, A., & Booth, A. (1998). Testosterone and dominance in men. Behavioral and Brain Sciences, 21(3), 353–363. https://doi.org/10.1017/S0140525X98001228
    Testosteron hangt samen met streven naar een hogere status, soms met agressie maar meestal zonder, en stijgt voor een uitdaging en bij winst.
24. Muller, M. N., & Wrangham, R. W. (2004). Dominance, aggression and testosterone in wild chimpanzees: a test of the 'challenge hypothesis'. Animal Behaviour, 67(1), 113–123. https://doi.org/10.1016/j.anbehav.2003.03.013
    Bij wilde chimpansees stijgen testosteron en agressie als vruchtbare vrouwtjes beschikbaar zijn, en hebben hooggeplaatste mannetjes het meeste testosteron.
25. Henrich, J., & Gil-White, F. J. (2001). The evolution of prestige: freely conferred deference as a mechanism for enhancing the benefits of cultural transmission. Evolution and Human Behavior, 22(3), 165–196. https://doi.org/10.1016/S1090-5138(00)00071-4
    Mensen kennen naast status door dwang ook prestige: respect dat anderen vrijwillig geven aan wie iets kan.
26. Cheng, J. T., Tracy, J. L., Foulsham, T., Kingstone, A., & Henrich, J. (2013). Two ways to the top: Evidence that dominance and prestige are distinct yet viable avenues to social rank and influence. Journal of Personality and Social Psychology, 104(1), 103–125. https://doi.org/10.1037/a0030398
    In nieuwe groepen leveren dominantie en prestige allebei invloed op, maar alleen mensen met prestige worden aardig gevonden.
27. Cheng, J. T., Kornienko, O., & Granger, D. A. (2018). Prestige in a large-scale social group predicts longitudinal changes in testosterone. Journal of Personality and Social Psychology, 114(6), 924–944. https://doi.org/10.1037/pspi0000126
    Mannen die in de eerste weken van een nieuwe gemeenschap veel aanzien kregen, stegen de twee maanden daarna in testosteron; bij vrouwen niet.
28. Dreher, J.-C., Dunne, S., Pazderska, A., Frodl, T., Nolan, J. J., & O'Doherty, J. P. (2016). Testosterone causes both prosocial and antisocial status-enhancing behaviors in human males. PNAS, 113(41), 11633–11638. https://doi.org/10.1073/pnas.1608085113
    Bij 40 jonge mannen maakte testosteron dat ze oneerlijke aanbiedingen harder straften en gulle aanbiedingen royaler beloonden.

Het lichaam stelt bij

29. Gray, P. B., Kahlenberg, S. M., Barrett, E. S., Lipson, S. F., & Ellison, P. T. (2002). Marriage and fatherhood are associated with lower testosterone in males. Evolution and Human Behavior, 23(3), 193–201. https://doi.org/10.1016/S1090-5138(01)00101-5
    Getrouwde mannen hadden 's avonds lager testosteron dan ongetrouwde, het laagst wie veel in zijn vrouw investeerde.
30. Gettler, L. T., McDade, T. W., Feranil, A. B., & Kuzawa, C. W. (2011). Longitudinal evidence that fatherhood decreases testosterone in human males. PNAS, 108(39), 16194–16199. https://doi.org/10.1073/pnas.1105403108
    Mannen met hoog testosteron werden vaker vader, en daarna daalde hun testosteron met een kwart tot een derde, het meest bij vaders die veel zorgden.
31. Grebe, N. M., Sarafin, R. E., Strenth, C. R., & Zilioli, S. (2019). Pair-bonding, fatherhood, and the role of testosterone: A meta-analytic review. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 98, 221–233. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2019.01.010
    Over 66 studies hebben mannen met een vaste partner lager testosteron dan vrijgezellen, en vaders lager dan mannen zonder kinderen.
32. Meijer, W. M., van IJzendoorn, M. H., & Bakermans-Kranenburg, M. J. (2019). Challenging the challenge hypothesis on testosterone in fathers: Limited meta-analytic support. Psychoneuroendocrinology, 110, 104435. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2019.104435
    Het verschil in testosteron tussen vaders en andere mannen is klein (g = 0,22).

Hoe testosteron het brein vormt

33. Phoenix, C. H., Goy, R. W., Gerall, A. A., & Young, W. C. (1959). Organizing action of prenatally administered testosterone propionate on the tissues mediating mating behavior in the female guinea pig. Endocrinology, 65(3), 369–382. https://doi.org/10.1210/endo-65-3-369
    Testosteron voor de geboorte legt het gedrag blijvend vast, hormonen op volwassen leeftijd zetten het aan.
34. Hines, M. (2010). Sex-related variation in human behavior and the brain. Trends in Cognitive Sciences, 14(10), 448–456. https://doi.org/10.1016/j.tics.2010.07.005
    Jongens hebben vanaf ongeveer de achtste zwangerschapsweek meer testosteron dan meisjes, en dat beïnvloedt speelgoedkeuze, seksuele oriëntatie en genderidentiteit.
35. Hines, M., Constantinescu, M., & Spencer, D. (2015). Early androgen exposure and human gender development. Biology of Sex Differences, 6, 3. https://doi.org/10.1186/s13293-015-0022-1
    Dat meisjes met veel testosteron in de baarmoeder vaker met jongensspeelgoed spelen, is in meer dan een dozijn studies herhaald, terwijl de vingerlengteverhouding te zwak is als maat.
36. Pasterski, V. L., Geffner, M. E., Brain, C., Hindmarsh, P., Brook, C., & Hines, M. (2005). Prenatal hormones and postnatal socialization by parents as determinants of male-typical toy play in girls with congenital adrenal hyperplasia. Child Development, 76(1), 264–278. https://doi.org/10.1111/j.1467-8624.2005.00843.x
    Deze meisjes kozen vaker jongensspeelgoed, terwijl hun ouders ze juist meer aanmoedigden bij meisjesspeelgoed.
37. Spencer, D., Pasterski, V., Neufeld, S. A. S., Glover, V., O'Connor, T. G., Hindmarsh, P. C., Hughes, I. A., Acerini, C. L., & Hines, M. (2021). Prenatal androgen exposure and children's gender-typed behavior and toy and playmate preferences. Hormones and Behavior, 127, 104889. https://doi.org/10.1016/j.yhbeh.2020.104889
    Het effect bij meisjes met veel testosteron werd opnieuw gevonden, maar gewone verschillen in testosteron in het vruchtwater voorspelden het gedrag niet.
38. Peper, J. S., Hulshoff Pol, H. E., Crone, E. A., & van Honk, J. (2011). Sex steroids and brain structure in pubertal boys and girls: A mini-review of neuroimaging studies. Neuroscience, 191, 28–37. https://doi.org/10.1016/j.neuroscience.2011.02.014
    Geslachtshormonen in de puberteit gaan samen met een verbouwing van grijze en witte stof in het brein.
39. Braams, B. R., van Duijvenvoorde, A. C. K., Peper, J. S., & Crone, E. A. (2015). Longitudinal changes in adolescent risk-taking: A comprehensive study of neural responses to rewards, pubertal development, and risk-taking behavior. Journal of Neuroscience, 35(18), 7226–7238. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.4764-14.2015
    Bij 299 jongeren reageerde het beloningscentrum het sterkst in de adolescentie, en die reactie bewoog mee met testosteron.
40. Fernández-Guasti, A., Kruijver, F. P., Fodor, M., & Swaab, D. F. (2000). Sex differences in the distribution of androgen receptors in the human hypothalamus. Journal of Comparative Neurology, 425(3), 422–435.
    Receptoren voor testosteron komen verspreid in de menselijke hypothalamus voor, bij mannen meer dan bij vrouwen.
41. Simerly, R. B., Swanson, L. W., Chang, C., & Muramatsu, M. (1990). Distribution of androgen and estrogen receptor mRNA-containing cells in the rat brain. Journal of Comparative Neurology, 294(1), 76–95. https://doi.org/10.1002/cne.902940107
    Bij ratten zitten de meeste receptoren voor testosteron in de hypothalamus, de amygdala en aangrenzende gebieden.
42. Hermans, E. J., Putman, P., Baas, J. M., Koppeschaar, H. P., & van Honk, J. (2006). A single administration of testosterone reduces fear-potentiated startle in humans. Biological Psychiatry, 59(9), 872–874. https://doi.org/10.1016/j.biopsych.2005.11.015
    Bij 20 vrouwen verminderde één dosis testosteron de schrikreactie bij dreiging.
43. Nadler, A., Camerer, C. F., Zava, D. T., Ortiz, T. L., Watson, N. V., Carré, J. M., & Nave, G. (2019). Does testosterone impair men's cognitive empathy? Evidence from two large-scale randomized controlled trials. Proceedings of the Royal Society B, 286(1910), 20191062. https://doi.org/10.1098/rspb.2019.1062
    In twee proeven met 243 en 400 mannen had testosteron geen effect op het vermogen om emoties te lezen.

Wat het verder doet

44. Bhasin, S., Storer, T. W., Berman, N., et al. (1996). The effects of supraphysiologic doses of testosterone on muscle size and strength in normal men. New England Journal of Medicine, 335(1), 1–7. https://doi.org/10.1056/NEJM199607043350101
    Tien weken een hoge dosis testosteron liet spieren groeien, ook zonder training, en met training kwam er ruim 6 kilo vetvrije massa bij.
45. Van Goozen, S. H., Cohen-Kettenis, P. T., Gooren, L. J., Frijda, N. H., & Van de Poll, N. E. (1995). Gender differences in behaviour: activating effects of cross-sex hormones. Psychoneuroendocrinology, 20(4), 343–363. https://doi.org/10.1016/0306-4530(94)00076-x
    Transmannen werden na drie maanden testosteron beter in ruimtelijke taken en slechter in verbale vlotheid; bij transvrouwen zonder testosteron zag je het omgekeerde.
46. Puts, D. A., Cárdenas, R. A., Bailey, D. H., Burriss, R. P., Jordan, C. L., & Breedlove, S. M. (2010). Salivary testosterone does not predict mental rotation performance in men or women. Hormones and Behavior, 58(2), 282–289. https://doi.org/10.1016/j.yhbeh.2010.03.005
    Bij 337 mannen en vrouwen voorspelde het dagelijkse testosteron het ruimtelijk inzicht niet, wat wijst op een effect in de vroege aanleg.
47. Snyder, P. J., Bhasin, S., Cunningham, G. R., et al. (2016). Effects of testosterone treatment in older men. New England Journal of Medicine, 374(7), 611–624. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1506119
    Bij 790 mannen boven de 65 met laag testosteron verbeterde een jaar behandeling het seksleven matig, de stemming heel licht, en de energie niet.
48. Snyder, P. J., Kopperdahl, D. L., Stephens-Shields, A. J., et al. (2017). Effect of testosterone treatment on volumetric bone density and strength in older men with low testosterone. JAMA Internal Medicine, 177(4), 471–479. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2016.9539
    De botdichtheid in de wervelkolom steeg met 7,5 procent tegen 0,8 procent zonder testosteron.
49. Roy, C. N., Snyder, P. J., Stephens-Shields, A. J., et al. (2017). Association of testosterone levels with anemia in older men. JAMA Internal Medicine, 177(4), 480–490. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2016.9540
    Bij mannen met onverklaarde bloedarmoede herstelde die bij 58 procent met testosteron tegen 22 procent zonder.
50. Resnick, S. M., Matsumoto, A. M., Stephens-Shields, A. J., et al. (2017). Testosterone treatment and cognitive function in older men with low testosterone and age-associated memory impairment. JAMA, 317(7), 717–727. https://doi.org/10.1001/jama.2016.21044
    Een jaar testosteron verbeterde geheugen, planning en ruimtelijk inzicht niet.
51. Lincoff, A. M., Bhasin, S., Flevaris, P., et al. (2023). Cardiovascular safety of testosterone-replacement therapy. New England Journal of Medicine, 389(2), 107–117. https://doi.org/10.1056/NEJMoa2215025
    Bij 5.246 mannen met een verhoogd hartrisico gaf testosteron niet meer hartinfarcten of beroertes (7,0 tegen 7,3 procent), wel meer boezemfibrilleren en longembolieën.

Testosteron bij vrouwen

52. Handelsman, D. J., Hirschberg, A. L., & Bermon, S. (2018). Circulating testosterone as the hormonal basis of sex differences in athletic performance. Endocrine Reviews, 39(5), 803–829. https://doi.org/10.1210/er.2018-00020
    Mannen hebben 15 tot 20 keer zoveel testosteron in hun bloed als vrouwen, en bij vrouwen komt het ongeveer in gelijke delen uit eierstokken, bijnieren en omzetting in andere weefsels.
53. Burger, H. G. (2002). Androgen production in women. Fertility and Sterility, 77(Suppl 4), S3–S5. https://doi.org/10.1016/s0015-0282(02)02985-0
    Vrouwen maken in hoeveelheid meer androgenen aan dan oestrogenen.
54. Davis, S. R., & Wahlin-Jacobsen, S. (2015). Testosterone in women: the clinical significance. Lancet Diabetes & Endocrinology, 3(12), 980–992. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(15)00284-3
    Bij vrouwen circuleert testosteron in hoge concentraties vergeleken met oestradiol.
55. Islam, R. M., Bell, R. J., Green, S., Page, M. J., & Davis, S. R. (2019). Safety and efficacy of testosterone for women: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trial data. Lancet Diabetes & Endocrinology, 7(10), 754–766. https://doi.org/10.1016/S2213-8587(19)30189-5
    Over 36 proeven met 8.480 vrouwen verbetert testosteron na de overgang het seksueel verlangen matig (SMD 0,36).
56. Davis, S. R., Baber, R., Panay, N., et al. (2019). Global consensus position statement on the use of testosterone therapy for women. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 104(10), 4660–4666. https://doi.org/10.1210/jc.2019-01603
    Internationale beroepsverenigingen erkennen testosteron bij vrouwen alleen voor weinig zin in seks na de overgang.
57. Casto, K. V., & Edwards, D. A. (2016). Testosterone, cortisol, and human competition. Hormones and Behavior, 82, 21–37. https://doi.org/10.1016/j.yhbeh.2016.04.004
    Sportwedstrijden verhogen testosteron bij mannen en bij vrouwen.

Waarom het daalt

58. Feldman, H. A., Longcope, C., Derby, C. A., et al. (2002). Age trends in the level of serum testosterone and other hormones in middle-aged men: longitudinal results from the Massachusetts Male Aging Study. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 87(2), 589–598. https://doi.org/10.1210/jcem.87.2.8201
    Totaal testosteron daalt 0,8 procent per levensjaar, bij dezelfde mannen gevolgd 1,6 procent per jaar, en goede gezondheid levert 10 tot 15 procent meer op.
59. Wittert, G., & Grossmann, M. (2022). Obesity, type 2 diabetes, and testosterone in ageing men. Reviews in Endocrine and Metabolic Disorders, 23(6), 1233–1242. https://doi.org/10.1007/s11154-022-09746-5
    Zonder overgewicht, ongezonde leefstijl of medicijnen daalt testosteron tot op hoge leeftijd maar minimaal.
60. Tajar, A., Huhtaniemi, I. T., O'Neill, T. W., et al. (2012). Characteristics of androgen deficiency in late-onset hypogonadism: results from the European Male Aging Study (EMAS). Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 97(5), 1508–1516. https://doi.org/10.1210/jc.2011-2513
    Van 2.966 Europese mannen tussen 40 en 79 had 2,1 procent echt testosterontekort: klachten én een laag niveau.
61. Baillargeon, J., Urban, R. J., Ottenbacher, K. J., Pierson, K. S., & Goodwin, J. S. (2013). Trends in androgen prescribing in the United States, 2001 to 2011. JAMA Internal Medicine, 173(15), 1465–1466. https://doi.org/10.1001/jamainternmed.2013.6895
    Het aandeel Amerikaanse mannen boven de 40 met testosteron op recept steeg van 0,8 naar 2,9 procent, en een kwart van de nieuwe gebruikers was het jaar ervoor niet getest.
62. Wu, F. C., Tajar, A., Pye, S. R., et al. (2008). Hypothalamic-pituitary-testicular axis disruptions in older men are differentially linked to age and modifiable risk factors: the European Male Aging Study. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 93(7), 2737–2745. https://doi.org/10.1210/jc.2007-1972
    Mannen met obesitas hebben gemiddeld 5,1 nmol/l minder totaal testosteron dan mannen met een gezond gewicht.
63. Sharma, S. D., Cook, M. J., Antonio, L., et al. (2023). Does testosterone influence the association between sleep and frailty in men: results from the European Male Aging Study. BMC Geriatrics, 23, 813. https://doi.org/10.1186/s12877-023-04450-8
    Europese mannen van 40 tot 79 hadden gemiddeld 16,4 nmol/l totaal testosteron.
64. Corona, G., Rastrelli, G., Monami, M., et al. (2013). Body weight loss reverts obesity-associated hypogonadotropic hypogonadism: a systematic review and meta-analysis. European Journal of Endocrinology, 168(6), 829–843. https://doi.org/10.1530/EJE-12-0955
    Afvallen met een dieet verhoogt testosteron met gemiddeld 2,9 nmol/l, een maagverkleining met 8,7 nmol/l, en hoe meer gewichtsverlies hoe meer winst.
65. Leproult, R., & Van Cauter, E. (2011). Effect of 1 week of sleep restriction on testosterone levels in young healthy men. JAMA, 305(21), 2173–2174. https://doi.org/10.1001/jama.2011.710
    Bij tien jonge mannen verlaagde een week vijf uur slapen het testosteron overdag met 10 tot 15 procent.
66. Potter, N. J., Tomkinson, G. R., Dufner, T. J., et al. (2021). Effects of exercise training on resting testosterone concentrations in insufficiently active men: A systematic review and meta-analysis. Journal of Strength and Conditioning Research, 35(12), 3521–3528. https://doi.org/10.1519/JSC.0000000000004146
    Over 11 proeven veranderde training het testosteron in rust van inactieve mannen niet.
67. Perheentupa, A., Mäkinen, J., Laatikainen, T., Vierula, M., Skakkebæk, N. E., Andersson, A.-M., & Toppari, J. (2013). A cohort effect on serum testosterone levels in Finnish men. European Journal of Endocrinology, 168(2), 227–233. https://doi.org/10.1530/EJE-12-0288
    Finse mannen van 60 tot 69 geboren in 1913–1922 hadden 21,9 nmol/l testosteron, geboren in 1942–1951 13,8 nmol/l, ook na correctie voor gewicht.
68. Travison, T. G., Araujo, A. B., O'Donnell, A. B., Kupelian, V., & McKinlay, J. B. (2007). A population-level decline in serum testosterone levels in American men. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 92(1), 196–202. https://doi.org/10.1210/jc.2006-1375
    Bij Amerikaanse mannen daalde testosteron van 1987 tot 2004 los van leeftijd, en roken of overgewicht verklaarden die daling niet.
69. Andersson, A.-M., Jensen, T. K., Juul, A., Petersen, J. H., Jørgensen, T., & Skakkebæk, N. E. (2007). Secular decline in male testosterone and sex hormone binding globulin serum levels in Danish population surveys. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 92(12), 4696–4705. https://doi.org/10.1210/jc.2006-2633
    Bij Deense mannen daalde totaal testosteron over generaties, maar het verschil verdween na correctie voor gewicht en het vrije testosteron bleef gelijk.
70. Guillette, L. J., Gross, T. S., Masson, G. R., Matter, J. M., Percival, H. F., & Woodward, A. R. (1994). Developmental abnormalities of the gonad and abnormal sex hormone concentrations in juvenile alligators from contaminated and control lakes in Florida. Environmental Health Perspectives, 102(8), 680–688. https://doi.org/10.1289/ehp.94102680
    Jonge mannelijke alligators uit een met pesticiden vervuild meer hadden ruim drie keer minder testosteron dan in een schoon meer, en abnormaal kleine penissen.
71. Jobling, S., Nolan, M., Tyler, C. R., Brighty, G., & Sumpter, J. P. (1998). Widespread sexual disruption in wild fish. Environmental Science & Technology, 32(17), 2498–2506. https://doi.org/10.1021/es9710870
    Onder Britse rioolwaterzuiveringen was 16 tot 100 procent van de mannelijke voorns deels vrouwelijk, tegen 4 tot 18 procent op schone plekken.
72. Baynes, A., Lange, A., Beresford, N., et al. (2023). Endocrine disruption is reduced but still widespread in wild roach (Rutilus rutilus) living in English rivers. Environmental Science & Technology, 57(34), 12632–12641. https://doi.org/10.1021/acs.est.3c02854
    Oestrogenen uit afvalwater zijn de hoofdoorzaak, en op 60 procent van de plekken komt het nog steeds voor, al minder ernstig.
73. Meeker, J. D., & Ferguson, K. K. (2014). Urinary phthalate metabolites are associated with decreased serum testosterone in men, women, and children from NHANES 2011–2012. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 99(11), 4346–4352. https://doi.org/10.1210/jc.2014-2555
    Jongens van 6 tot 12 met meer weekmakers in hun urine hadden 29 procent minder testosteron; bij volwassen mannen was het verband wisselend.